Η συμφωνία του Λευτέρη Μαντζούκα με το κολέγιο Οκλαχόμα Στέιτ για την επόμενη αγωνιστική περίοδο (2025-26), που ανακοινώθηκε προχθες Δευτέρα, δεν είναι παρά ένας ακόμα κρίκος στην αλυσίδα των νέων Ελλήνων μπασκετμπολιστών, που ψάχνουν την ευκαιρία τους στην άλλη άκρη του Ατλαντικού. Τι είδους ευκαιρία, όμως; Ακαδημαϊκή, οικονομική, αγωνιστική ή «εκθεσιακή»; Απ’ όλα προσφέρει ο αμερικανικός ο κολεγιακός μπαχτσές.
Ακόμη κι όσοι ασχολούνται επιδερμικά με το μπάσκετ θα έχουν παρατηρήσει ότι τα τελευταία χρόνια τα κολέγια των ΗΠΑ αποτελούν έναν διαρκώς αυξανόμενο προορισμό για το νεανικό μπασκετικό μας ταλέντο. Αυτό ούτε τυχαία έγινε, ούτε και πρόκειται για μόδα που θα περάσει. Η αλλαγή κανονισμών του κολεγιακού μπάσκετ, σύμφωνα με την οποία επιτρέπεται πια η (φανερή) αποζημίωση των αθλητών που αγωνίζονται στις ομάδες, μετέτρεψε το NCAA σε ουσιαστικό προθάλαμο του επαγγελματικού αθλητισμού, ένα στάτους που το’ χε στις ΗΠΑ επί δεκαετίες αλλά κινδύνευε να το χάσει.
Τα λεφτά, λοιπόν, είναι ένα σημαντικό (αν όχι το σημαντικότερο) κίνητρο για έναν νεαρό που θέλει να παίξει μπάσκετ και να αμειφθεί απ’ αυτό το συντομότερο δυνατόν. Πόσα λεφτά; Δεν συζητάμε για ψίχουλα, αλλά ακόμα και για αμοιβές με επταψήφια νούμερα για τους καλύτερους! Τα σημαντικότερα κολέγια, που πρωταγωνιστούν κάθε χρόνο στο μπάσκετ και κατά κανόνα συμμετέχουν στο Τελικό Τουρνουά του NCAA, δηλώνουν πια προϋπολογισμούς που σε κάποιες περιπτώσεις ξεπερνούν και τα 20 εκ. δολάρια! Είναι, δηλαδή, μεγαλύτεροι από τις περισσότερες ομάδες της Euroleague!
Πριν δούμε τι άλλαξε, είναι απαραίτητο να κάνουμε μια πολύ μικρή βουτιά στην ιστορία. Διότι το ζήτημα αυτό, δηλαδή αν ο αθλητής-φοιτητής είναι «εργαζόμενος» ή όχι, έχει μακριά ουρά.
Το NCAA για δεκαετίες είχε πολύ αυστηρούς κανόνες σχετικά με το ερασιτεχνικό στάτους των αθλητών-φοιτητών. Το πράγμα αποσαφηνίστηκε το 1953, όταν ο ένας φοιτητής και παίκτης αμερικανικού ποδοσφαίρου ονόματι Νέμεθ τραυματίστηκε σοβαρά σε μια προπόνηση και ζήτησε «εργατική αποζημίωση» από το κολέγιο του Ντένβερ. Το πράγμα κατέληξε στα δικαστήρια του Κολοράντο, το κολέγιο δικαιώθηκε και πλέον το NCAA θέσπισε μια σειρά κανόνων που αφορούσαν και την «προσέλκυση» του αθλητή (recruiting) και την σχέση του με το κολέγιο όσο ήταν φοιτητής του.
Οι κανόνες ήταν (και κάποιοι είναι ακόμη) τόσο αυστηροί, που καθορίζουν ακόμα και το ποιες επαφές μπορεί να έχει ο υποψήφιος αθλητής-φοιτητής, με ποιον τρόπο θα επικοινωνούν μαζί του οι ενδιαφερόμενοι, πόσα γράμματα (!) και τηλεφωνήματα μπορούν να κάνουν σ’ αυτόν και την οικογένειά του και, βέβαια, τι θα κάνει όταν γίνει μέλος του κολλεγίου. Για πολλά χρόνια, λοιπόν, υποτίθεται ότι το μοναδικό αντίτιμο για την προτίμηση του παίκτη σ’ ένα κολέγιο ήταν η αθλητική υποτροφία (athletic scholarship) που του επέτρεπε να φοιτά δωρεάν στον τομέα που επιθυμεί.
Υπήρχαν, βέβαια, και τα βασικά μπόνους: Δωρεάν διαμονή, διατροφή, χορηγία αθλητικού υλικού, χρήση του προσωπικού του κολεγίου (γυμναστές, προπονητές) για ατομική βελτίωση, και κάποια χρήματα για έξοδα προσωπικών αναγκών, σαν χαρτζιλίκι. Πόσα; Ο κανονισμός του NCAA δεν έθετε πλαφόν, αλλά τα χαρακτήριζε «λογικά» (reasonable). Ο φοιτητής-αθλητής, επίσης, απαγορευόταν να απασχολείται σε οποιαδήποτε αμειβόμενη εργασία εκτός κολεγίου και δεν μπορούσε καν να βγάλει χρήματα από την δημοφιλία του.
Ήταν, βεβαίως, κοινό μυστικό ότι κάποιοι παραβίαζαν τον κανόνα και στην ουσία έδιναν λεφτά σε παίκτες ή τις οικογένειές τους για να τους προτιμήσουν. Λίγες υποθέσεις βγήκαν στην επιφάνεια, οι λεγόμενες «pay-for-play» (πληρώνομαι για να παίζω).
Ακόμα και μέχρι την δεκαετία του 2000 θεωρούνταν αδιανόητο για έναν παίκτη, ακόμα και Ευρωπαίο, να επιλεγεί στο ντραφτ του NBA χωρίς να έχει περάσει πρώτα την εμπειρία του NCAA. Ελάχιστοι παίκτες επιλέγονταν κατευθείαν από το γυμνάσιο ή από ευρωπαϊκούς συλλόγους. Η κατάσταση άλλαξε κατ’ αρχάς από την τακτική «one and done», που μεταφράζεται κάπως σε «μία και τέλος». Δηλαδή ο αθλητής (μπασκετμπολίστας στην περίπτωσή μας) συμφωνούσε με το κολέγιο να ενταχθεί στο πρόγραμμα, αλλά μόνο για την πρώτη χρονιά και μετά θα έθετε υποψηφιότητα για να γίνει επαγγελματίας στο ΝΒΑ.
Η κάνουλα του ευρωπαϊκού (κυρίως) μπασκετικού ταλέντου, που έδειξε να κλείνει επικίνδυνα για το NCAA τα τελευταία χρόνια, οδήγησε στην απόλυτη αλλαγή του κανονισμού. Τα κολέγια δεν μπορούσαν να μείνουν ασυγκίνητα μπροστά στα νούμερα: Οι Ευρωπαίοι παίκτες που επιλέχθηκαν στο ντραφτ του ΝΒΑ τα τελευταία 10 χρόνια και αγωνίστηκαν εκεί δεν ξεπερνούν τους 15. Γνωρίζετε πόσοι Ευρωπαίοι επιλέχθηκαν κατευθείαν από τις ομάδες τους; 92! Οι εξαπλάσιοι και βάλε.
Τον Ιούλιο του 2021 στο λεξιλόγιο του κολεγιακού αθλητισμού (και του μπάσκετ, φυσικά), προστέθηκε ένας νέος όρος με τρία γράμματα: ΝΙL. Σημαίνει Name, Image, Likeness και πρόκειται για την απόλυτη «επαγγελματική» επανάσταση του κολεγιακού αθλητισμού. Στην ουσία επιτρέπεται στα κολέγια να «μοιράζονται» με τους αθλητές-φοιτητές τους χρήματα από εμπορικές συμφωνίες που κάνουν και «εκμεταλλεύονται» το όνομα, το ίματζ και την αποδοχή τους στον κόσμο. Η δικαστική απόφαση που επέτρεψε το NIL δεν έχει επικυρωθεί πλήρως ακόμη, πλην όμως δεν πρόκειται να καταργηθεί.
Παρ’ ότι, λοιπον, οι παίκτες δεν υπογράφουν συμβόλαιο επαγγελματικό με το κολέγιο, ούτε υποτίθεται ότι πληρώνονται για να παίζουν, έχουν τη δυνατότητα να πληρωθούν πάνω στο τραπέζι με πολλά χρήματα σαν αποζημίωση για την «χρήση» και «εκμετάλλευση» του ονόματός τους και της δημοφιλίας τους από το κολέγιο. Αυτό, προφανώς, δίνει σε πολλά κολέγια (αν όχι στην πλειοψηφία) το κίνητρο να φτιάξουν ακόμα καλύτερες ομάδες, να διεκδικήσουν ακόμα καλύτερες εμπορικές συμφωνίες (με εταιρείες αθλητικών ειδών, αλλά όχι μόνο) και να μοιράσουν λεφτά στους αθλητές.
Σύμφωνα με το ισχύον καθεστώς, κάθε κολέγιο από τα περίπου 350 της 1ης κατηγορίας (Division I), μπορεί να προσφέρει μέχρι και 13 αθλητικές υποτροφίες σε αγόρια και 15 σε κορίτσια. Πλέον μαζί με το πρόγραμμα των σπουδών και εικόνες από τους χώρους του πανεπιστημίου, στο e-mail των Ευρωπαίων υποψήφιων φοιτητών φτάνει και μια οικονομική πρόταση, πόσα λεφτά τους δίνουν από το NIL. Και φυσικά ο αθλητής αποφασίζει (και) με βάση τα χρήματα που του προσφέρονται.
Εννοείται ότι οι διαπραγματεύσεις γίνονται κατά κύριο λόγο μέσω μάνατζερ, οι οποίοι από ανεπιθύμητοι στους χώρους των κολεγίων έχουν αναβαθμιστεί πια σε συνεργάτες. Κατά τη διάρκεια, μάλιστα, του φετινού τελικού τουρνουά NCAA εκατοντάδες ήταν τα γραφεία που εκπροσωπήθηκαν εκεί, για να συζητήσουν με τα κολέγια και να συνάψουν νέες συμφωνίες.
Εννοείται, επίσης, ότι πλέον δεν υπάρχει κανένα ζήτημα με το «ερασιτεχνικό» στάτους του παίκτη πριν φοιτήσει στο κολέγιο, που άλλοτε ήταν απαραίτητο. Αυτό έχει στην ουσία καταργηθεί από το 2022, όταν ο Κροάτης πανύψηλος (2μ.19) Ζβόνιμιρ Ίβιτσιτς απέκτησε το δικαίωμα να παίξει στο πανεπιστήμιο του Κεντάκι, αν και προηγουμένως είχε υπογράψει (από τα 16 του) επαγγελματικό συμβόλαιο με την ομάδα Ντέρμπι του Μαυροβουνίου και είχε αγωνιστεί στην Αδριατική Λίγκα.
Έτσι, λοιπόν, πολλά νεαρά αστέρια του ελληνικού μπάσκετ (και του ευρωπαϊκού φυσικά) γλυκοκοιτάζουν τις ΗΠΑ με περισσότερο πάθος. Εκτός της βελτίωσης που επιδιώκουν, αλλά και της καλλιέργειας του προσωπικού τους brand μια και θα βρίσκονται πιο κοντά στο ΝΒΑ, εκτός ακόμα και από την ακαδημαϊκή τους μόρφωση που παρέχεται δωρεάν, έχουν πλέον και το κίνητρο της αποζημίωσης με λεφτά που στην Ευρώπη δεν θα μπορούσαν καν να ονειρευτούν.
Χαρακτηριστικά, τα γραφεία που ασχολούνται με τέτοιες περιπτώσεις στην Ελλάδα λένε ότι για τους τοπ Ευρωπαίους παίκτες η διαφορά στην αμοιβή μπορεί να είναι τεράστια, να περάσει από τα πενταψήφια νούμερα στα επταψήφια, χωρίς μάλιστα να έχουν γίνει ακόμα επαγγελματίες!
Η FIBA φυσικά δεν μπορεί να απαγορέψει τέτοιες μετακινήσεις, όμως δείχνει τον προβληματισμό της. Το ενδεχόμενο να «εξαφανίζονται» οι ταλαντούχοι Ευρωπαίοι παίκτες από τις ευρωπαϊκές ομάδες από τα 18 τους χρόνια (κι όχι αργότερα, όταν γίνονται ντραφτ στο ΝΒΑ) είναι, πλέον, απόλυτα ορατό. Και θα επιδεινωθεί τα επόμενα χρόνια.
Αυτή η τακτική μπορεί να επηρεάσει άμεσα και τις εθνικές ομάδες, ειδικά στα χειμωνιάτικα παράθυρα πρόκρισης. Παρά το ότι το NCAA δεν απαγορεύει στους αθλητές του να συμμετέχουν με την εθνική τους, δεν έχει συμβεί ποτέ να εγκαταλείψει μπασκετμπολίστας τις υποχρεώσεις του με το κολέγιο και να συμμετέχει π.χ. σε «παράθυρο» Νοεμβρίου ή Φεβρουαρίου.
