Η συζήτηση γύρω από τον πόλεμο στο Ιράν δεν αφορά μόνο το ύψος μιας πιθανής χρέωσης, αλλά κυρίως το αν θα δημιουργηθεί ένα νέο μοντέλο διαχείρισης για ένα από τα σημαντικότερα θαλάσσια περάσματα του κόσμου που ευεργετεί το παγκόσμιο εμπόριο.
Το Ιράν και το Ομάν, οι δύο χώρες που ελέγχουν τις ακτές των Στενών του Ορμούζ, εξετάζουν πλέον το ενδεχόμενο καθιέρωσης ενός μόνιμου συστήματος επιβολής διοδίων στα πλοία που διέρχονται από τη θαλάσσια οδό.
Το Ομάν, το οποίο έχει διαμηνύσει ότι δεν πρόκειται να επανέλθει το προπολεμικό καθεστώς, μελετά πώς λειτουργούν αντίστοιχα στρατηγικά θαλάσσια περάσματα σε άλλα σημεία του κόσμου, όπως επισημαίνεται σε ρεπορτάζ του Bloomberg.
Τι προβλέπει το διεθνές δίκαιο
Το διεθνές δίκαιο κατοχυρώνει γενικά το δικαίωμα των πλοίων σε διέλευση (transit passage) μέσω στενών που χρησιμοποιούνται για τη διεθνή ναυσιπλοΐα και δεν επιτρέπει στα παράκτια κράτη να επιβάλλουν τέλη στα πλοία απλώς και μόνο επειδή ασκούν αυτό το δικαίωμα. Ωστόσο, οι σχετικοί κανόνες επιτρέπουν την επιβολή χρεώσεων για συγκεκριμένες υπηρεσίες που παρέχονται στο πλοίο. Το Ομάν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), ενώ το Ιράν δεν είναι.
Αντίθετα, οι τεχνητές θαλάσσιες οδοί, όπως η Διώρυγα του Σουέζ και η Διώρυγα του Παναμά, διέπονται από διαφορετικό νομικό καθεστώς. Θεωρούνται κυρίαρχες υποδομές των κρατών που τις διαχειρίζονται και οι φορείς εκμετάλλευσής τους έχουν το δικαίωμα να επιβάλλουν τέλη στα πλοία για τη διέλευσή τους.
Το μοντέλο στις διώρυγες Παναμά και Σουέζ
Τα διόδια της διώρυγας του Παναμά βασίζονται σε ένα σύστημα που υπολογίζει το μέγεθος, τον τύπο (π.χ. αν είναι κρουαζιερόπλοιο, containership, bulk carrier), τη χωρητικότητα κάθε πλοίου και το αν είναι φορτωμένο ή όχι. Το κόστος κυμαίνεται από περίπου 200.000 δολάρια έως πάνω από 1 εκατ. δολάρια για τα μεγάλα εμπορικά πλοία, σύμφωνα με υπολογισμούς στοιχείων του Panama Canal Authority Maritime Traffic. Μάλιστα για την αποφυγή αναμονής, εφαρμόζεται επίσης ένα σύστημα δημοπρασιών για τις θέσεις προτεραιότητας, το οποίο μπορεί να εκτοξεύσει το συνολικό κόστος.
Tα τέλη διέλευσης στη Διώρυγα του Σουέζ είναι υποχρεωτικά δεδομένου ότι επίσης πρόκειται για τεχνητή διώρυγα. Υπολογίζονται από τη Suez Canal Authority με βάση την χωρητικότητα του πλοίου και το είδος του φορτίου. Τα τιμολόγια που ισχύουν τα τελευταία δύο χρόνια και τα οποία κυμαίνονται από 30.000 δολάρια μέχρι 450.000 δολάρια φτάνοντας και τα 700.000 δολάρια για τα μεγάλα πλοία, έχουν αναπροσαρμόσει προσωρινές επιβαρύνσεις επί του κανονικού ναύλου. Οι πρόσφατες αναπροσαρμογές που τίθενται σε ισχύ από 15 Ιουλίου, επιβαρύνουν περισσότερο τα δεξαμενόπλοια μεταφοράς αργού πετρελαίου, καθώς η πρόσθετη επιβάρυνση για τα φορτωμένα πλοία διαμορφώνεται στο 37% επί του βασικού τέλους διέλευσης ενώ τα επιβατηγά πλοία εξαιρούνται από το νέο πλαίσιο.
Ελεύθερη διέλευση από Βόσπορο και Δαρδανέλλια
Τα Στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελλίων είναι ελεύθερα. Βρίσκονται υπό τουρκική κυριαρχία και αποτελούν τον θαλάσσιο διάδρομο που συνδέει τη Μαύρη Θάλασσα με τη Μεσόγειο. Οι διελεύσεις εμπορικών πλοίων από τα Στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελίων διέπονται από τη Συνθήκη του Μοντρέ (1936) και είναι ελεύθερες, αν και η Τουρκία χρεώνει τέλη υπηρεσιών για υγιειονομικό έλεγχο, φάρους, διασώσεις κ.ο.κ., τα οποία έχουν οριστεί σε 6,70 δολάρια ανά καθαρό τόνο πλοίου, με ισχύ έως τον Ιούνιο του 2027.
Επιπλέον, μεγάλα πλοία, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων δεξαμενόπλοιων, υποχρεούνται να καταβάλλουν πρόσθετο τέλος για τη συνοδεία από ρυμουλκό. Ο Άνταμ Φάραρ της Bloomberg Economics χαρακτηρίζει τα Τουρκικά Στενά ως «το μοναδικό σύγχρονο παράδειγμα επιβολής τέλους για τη διέλευση από φυσικό θαλάσσιο στενό».
Τα τέλη υπολογίζονται με βάση την καθαρή χωρητικότητα του πλοίου και εκφράζονται σε χρυσά φράγκα, μια ιστορική λογιστική μονάδα που χρησιμοποιήθηκε ως σημείο αναφοράς στη Σύμβαση του Μοντρέ. Η Τουρκία αναπροσαρμόζει περιοδικά την ισοτιμία και από την 1η Ιουλίου, ένα τυπικό δεξαμενόπλοιο τύπου Suezmax καταβάλλει περίπου 240.000 δολάρια σε τέλη για μια διαδρομή μετ’ επιστροφής μέσω των δύο στενών.
Σύμφωνα με το κρατικό πρακτορείο ειδήσεων Anadolu, τα έσοδα της Τουρκίας από τα στενά έχουν αυξηθεί σχεδόν έξι φορές από το 2021 και έφτασαν τα 223 εκατ. δολάρια κατά το δωδεκάμηνο που ολοκληρώθηκε τον Ιούνιο του 2025.
Τα Στενά της Μαλάκκας
Η ιδέα επιβολής τελών διέλευσης σε πλοία που χρησιμοποιούν διεθνή θαλάσσια στενά έχει επανέλθει στη διεθνή συζήτηση μετά τον πόλεμο στο Ιράν. Τον Απρίλιο, ο υπουργός Οικονομικών της Ινδονησίας, Πουρμπάγια Γιούντι Σαντέβα, προκάλεσε έντονες αντιδράσεις όταν άφησε να εννοηθεί ότι η χώρα θα μπορούσε να εξετάσει την επιβολή χρεώσεων για τη διέλευση από τα Στενά της Μαλάκκας, μετά το ουσιαστικό κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ από το Ιράν. Λίγο αργότερα, ωστόσο, ανασκεύασε τις δηλώσεις του.
Στις αρχές Ιουλίου, μετά τη συνάντησή του με τον πρωθυπουργό της Σιγκαπούρης, Λόρενς Γουόνγκ, ο πρόεδρος της Ινδονησίας, Πραμπόβο Σουμπιάντο, υπογράμμισε ότι οι δύο χώρες θα συνεχίσουν να συνεργάζονται για τη διασφάλιση της απρόσκοπτης διέλευσης των πλοίων από τα Στενά της Μαλάκκας, σύμφωνα με τις προβλέψεις της UNCLOS.
Τα σενάρια για τα διόδια στα Στενά του Ορμούζ
Στο Ιράν, λίγο μετά την έναρξη της σύγκρουσης, έκλεισαν τα Στενά του Ορμούζ και όσα πλοία κατάφερναν να διασχίσουν το πέρασμα υποχρεώνονταν να καταβάλουν έκτακτα τέλη διέλευσης, τα οποία σε ορισμένες περιπτώσεις έφταναν έως και τα 2 εκατ. δολάρια ανά ταξίδι, δημιουργώντας στην πράξη ένα άτυπο σύστημα διοδίων.
Σήμερα, η Τεχεράνη απαιτεί από όλα τα εμπορικά πλοία να λαμβάνουν ρητή άδεια πριν από τη διέλευσή τους από το στρατηγικής σημασίας πέρασμα. Στο πλαίσιο της εκεχειρίας με τις ΗΠΑ, το Ιράν συμφώνησε να αναστείλει την επιβολή χρεώσεων για περίοδο 60 ημερών, προκειμένου να διευκολυνθεί η αποκατάσταση των εμπορικών ροών. Ωστόσο, έχει καταστήσει σαφές ότι μετά τη λήξη της περιόδου αυτής, τον Αύγουστο, οι πληρωμές θα επανέλθουν.
Οι ιρανικές αρχές απορρίπτουν τον χαρακτηρισμό των χρεώσεων ως «διόδια». Όπως υποστηρίζει ο εκπρόσωπος του υπουργείου Εξωτερικών, Εσμαΐλ Μπαγκαεΐ, πρόκειται για ανταποδοτικά τέλη που αφορούν υπηρεσίες ναυσιπλοΐας, ασφάλειας και περιβαλλοντικής προστασίας και όχι για χρέωση που επιβάλλεται αποκλειστικά για τη διέλευση από τα Στενά.
Παραμένει ασαφές ποιο θα είναι τελικά το ύψος των χρεώσεων. Σε εκτιμήσεις που δημοσίευσε τον Μάρτιο το ημιεπίσημο πρακτορείο Tasnim, υπολογίστηκαν δύο πιθανά σενάρια εσόδων για το Ιράν:
- το πρώτο βασίστηκε σε τέλος 2 εκατ. δολαρίων ανά πλοίο, ενώ
- το δεύτερο σε χρέωση 400.000 δολαρίων, ποσό που αντιστοιχεί, σύμφωνα με το πρακτορείο, στο μέσο κόστος διέλευσης από τις Διώρυγες του Σουέζ και του Παναμά
Πηγή: newsit.gr
