Μπορεί ένας δημιουργός να αποφασίσει ότι όλοι έχουν δικαίωμα να τραγουδούν τα έργα του, εκτός από έναν συγκεκριμένο καλλιτέχνη; Και τελικά, ποιος έχει τον τελευταίο λόγο: ο άνθρωπος που δημιούργησε το τραγούδι, ο ερμηνευτής που το έκανε επιτυχία ή εκείνος που διαχειρίζεται τα πνευματικά του δικαιώματα;
Με αφορμή τη συζήτηση που έχει προκύψει τις τελευταίες ημέρες γύρω από την κόντρα του Νίκου Καρβέλα και της Άννας Βίσση, ο δικηγόρος Αλέξανδρος Κασσανδρινός μιλά στο skai.gr και εξηγεί τι πραγματικά ισχύει για τα πνευματικά δικαιώματα στη μουσική βιομηχανία, ποιος έχει τον τελευταίο λόγο στη χρήση ενός τραγουδιού και ποιες είναι οι δυνατότητες αλλά και οι περιορισμοί ενός δημιουργού.
Όπως διευκρινίζει, το βασικό νομοθετικό πλαίσιο για την προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας στην Ελλάδα καθορίζεται από τον Ν. 2121/1993, σε συνδυασμό με τον Ν. 4481/2017, που ρυθμίζει ζητήματα συλλογικής διαχείρισης δικαιωμάτων.
Όπως επισημαίνει, ένας δημιουργός δεν έχει αυτομάτως το δικαίωμα να δημιουργήσει μια «μαύρη λίστα» καλλιτεχνών, επιτρέποντας σε όλους να τραγουδούν τα έργα του εκτός από ένα συγκεκριμένο πρόσωπο. Εφόσον η διαχείριση του δικαιώματος δημόσιας εκτέλεσης έχει ανατεθεί σε οργανισμό συλλογικής διαχείρισης και υπάρχει νόμιμη άδεια που καλύπτει τη συγκεκριμένη χρήση, η προσωπική επιθυμία του δημιουργού δεν αρκεί απαραίτητα για να επιβληθεί απαγόρευση.
Το καθοριστικό στοιχείο είναι ποιος κατέχει ή διαχειρίζεται τα συγκεκριμένα δικαιώματα, τι προβλέπουν οι συμφωνίες που έχουν υπογραφεί και αν τίθεται ζήτημα προσβολής του ηθικού δικαιώματος του δημιουργού.
Με απλά λόγια, το γεγονός ότι κάποιος έχει γράψει ένα τραγούδι δεν σημαίνει πως μπορεί ανά πάσα στιγμή να απαγορεύσει σε έναν συγκεκριμένο τραγουδιστή να το ερμηνεύει.
Η περίπτωση του Justin Bieber που «θυμίζει» Βίσση - Καρβέλα
Μια αντίστοιχη συζήτηση για τα μουσικά δικαιώματα είχε προκαλέσει και ο Justin Bieber, όταν τον Απρίλιο του 2026 εμφανίστηκε στο φεστιβάλ Coachella. Ο διάσημος τραγουδιστής επέλεξε να παρουσιάσει ορισμένες από τις παλαιότερες επιτυχίες του, όπως το «Baby» και το «Never Say Never», παίζοντας βίντεο από το YouTube και τραγουδώντας μαζί τους, αντί να τις ερμηνεύσει με τον συνηθισμένο τρόπο.
Η εμφάνισή του προκάλεσε ερωτήματα, καθώς το 2023 είχε γίνει γνωστό ότι πούλησε δικαιώματα του μουσικού του καταλόγου στην εταιρεία Hipgnosis, σε μια συμφωνία αξίας περίπου 200 εκατομμυρίων δολαρίων. Αμέσως κυκλοφόρησε η θεωρία ότι δεν μπορούσε πλέον να ερμηνεύσει ελεύθερα τις παλιές επιτυχίες του. Ωστόσο, η συγκεκριμένη εκδοχή διαψεύστηκε από ειδικούς στα μουσικά δικαιώματα, οι οποίοι διευκρίνισαν ότι η πώληση ενός μουσικού καταλόγου δεν συνεπάγεται αυτομάτως απαγόρευση ζωντανής ερμηνείας των τραγουδιών του.
Η περίπτωση του Bieber αναδεικνύει πόσο σύνθετο είναι το ζήτημα των μουσικών δικαιωμάτων και πόσο εύκολα μπορεί να δημιουργηθεί σύγχυση ανάμεσα στην ιδιοκτησία ενός τραγουδιού, τη διαχείριση των δικαιωμάτων του και τη δυνατότητα δημόσιας εκτέλεσής του, π.χ σε μια συναυλία.
Τι ισχύει, όμως, στην πράξη; Πότε μπορεί ένας δημιουργός να απαγορεύσει την ερμηνεία ενός έργου του και τι αλλάζει όταν έχει παραχωρήσει τα δικαιώματά του σε τρίτους; Ο δικηγόρος Αλέξανδρος Κασσανδρινός απαντά στα βασικά ερωτήματα:
Μπορεί ένας δημιουργός να πει «δεν θέλω να τραγουδάς τα τραγούδια μου» και να το επιβάλει νομικά;
Ναι, σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλά όχι απλώς επειδή δεν του αρέσει ο συγκεκριμένος τραγουδιστής. Ο δημιουργός έχει το περιουσιακό δικαίωμα να επιτρέπει ή να απαγορεύει, μεταξύ άλλων, τη δημόσια εκτέλεση του έργου και τη μετάδοσή του στο κοινό. Επομένως, αν δεν υπάρχει η απαιτούμενη άδεια για τη συγκεκριμένη χρήση, μπορεί να ζητήσει να σταματήσει. Υπάρχει, όμως, μια πολύ σημαντική διάκριση: άλλο «απαγορεύω τη χρήση του τραγουδιού» και άλλο «απαγορεύω μόνο στον συγκεκριμένο τραγουδιστή να το τραγουδά».Το δεύτερο δεν προκύπτει αυτομάτως από το γεγονός ότι κάποιος είναι ο δημιουργός του τραγουδιού.
Έχει διαφορά αν ένα τραγούδι ερμηνεύεται σε συναυλία, σε νυχτερινό κέντρο ή ακούγεται στο ραδιόφωνο;
Ναι, καθώς κάθε περίπτωση μπορεί να αφορά διαφορετική μορφή εκμετάλλευσης και διαφορετικά δικαιώματα. Σε μια ζωντανή συναυλία ή σε ένα νυχτερινό κέντρο υπάρχει δημόσια εκτέλεση. Στο ραδιόφωνο υπάρχει μετάδοση ή αναμετάδοση στο κοινό, ενώ στην τηλεόραση και στις υπηρεσίες streaming μπορεί να εμπλέκονται και άλλες εξουσίες του περιουσιακού δικαιώματος. Ο Ν. 2121/1993 αντιμετωπίζει αυτές τις περιπτώσεις ως διαφορετικές μορφές εκμετάλλευσης. Συνεπώς, μια άδεια που έχει δοθεί για μία συγκεκριμένη χρήση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι καλύπτει και όλες τις υπόλοιπες.
Αν ένας δημιουργός έχει αναθέσει τη διαχείριση των δικαιωμάτων του σε έναν οργανισμό συλλογικής διαχείρισης, μπορεί να απαγορεύσει ο ίδιος σε κάποιον καλλιτέχνη να ερμηνεύει τα τραγούδια του;
Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα σημεία. Ο δημιουργός δεν παύει να είναι δημιουργός επειδή ανέθεσε τη διαχείριση των περιουσιακών του δικαιωμάτων σε έναν οργανισμό συλλογικής διαχείρισης. Η ανάθεση μπορεί να αφορά συγκεκριμένα δικαιώματα, κατηγορίες δικαιωμάτων, είδη έργων ή συγκεκριμένες επικράτειες. Πρέπει επίσης να είναι έγγραφη και για ορισμένο χρονικό διάστημα.
Παράλληλα, το ηθικό δικαίωμα είναι ανεξάρτητο από το περιουσιακό και παραμένει στον δημιουργό ακόμη και μετά τη μεταβίβαση του περιουσιακού δικαιώματος. Επομένως, ο οργανισμός διαχειρίζεται τα περιουσιακά δικαιώματα που του έχουν ανατεθεί. Δεν γίνεται ο ίδιος δημιουργός του έργου.
Μπορεί, όμως, ο δημιουργός να ακυρώσει μια άδεια που έχει ήδη χορηγήσει ο οργανισμός;
Όχι αυτομάτως. Ο Ν. 4481/2017 προβλέπει ότι ο δικαιούχος μπορεί να καταγγείλει ή να ανακαλέσει την ανάθεση, υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις. Η καταγγελία παράγει αποτελέσματα μετά από τρίμηνη έγγραφη προειδοποίηση, ενώ οι άδειες που έχουν ήδη χορηγηθεί πριν από την καταγγελία συνεχίζουν να ισχύουν μέχρι τη λήξη τους.
Αν ο δημιουργός και ο οργανισμός συλλογικής διαχείρισης διαφωνούν, ποιος έχει τον τελευταίο λόγο;
Δεν υπάρχει μία απλή απάντηση. Εξαρτάται από το τι ακριβώς έχει ανατεθεί στον οργανισμό και τι προβλέπει η μεταξύ τους σύμβαση. Ο οργανισμός έχει την εξουσία να διαχειρίζεται τα περιουσιακά δικαιώματα που του έχουν ανατεθεί, ενώ ο δημιουργός διατηρεί το ηθικό του δικαίωμα. Αν προκύψει πραγματική νομική διαφωνία σχετικά με το αν μια συγκεκριμένη χρήση προσβάλλει κάποιο δικαίωμα, ενδέχεται να απαιτηθεί δικαστική κρίση. Ο Οργανισμός Πνευματικής Ιδιοκτησίας (ΟΠΙ) εποπτεύει τη συμμόρφωση των οργανισμών συλλογικής διαχείρισης με το νομοθετικό πλαίσιο, αλλά δεν είναι εκείνος που αποφασίζει γενικά ποιος καλλιτέχνης μπορεί να τραγουδήσει ένα συγκεκριμένο έργο.
Μπορεί ένας δημιουργός να επιτρέπει σε όλους τους καλλιτέχνες να ερμηνεύουν τα τραγούδια του, αλλά να απαγορεύει την ερμηνεία τους σε ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, όπως για παράδειγμα στην Άννα Βίσση;
Αυτό είναι ίσως το πιο δύσκολο και ενδιαφέρον σημείο. Ο δημιουργός δεν έχει ένα απεριόριστο δικαίωμα να δημιουργήσει μια «μαύρη λίστα τραγουδιστών» απλώς επειδή το επιθυμεί. Αν έχει αναθέσει σε οργανισμό συλλογικής διαχείρισης την εξουσία δημόσιας εκτέλεσης και ο οργανισμός έχει χορηγήσει νόμιμη άδεια που καλύπτει τη συγκεκριμένη χρήση, η προσωπική επιθυμία του δημιουργού να εξαιρέσει έναν συγκεκριμένο ερμηνευτή δεν αρκεί απαραίτητα για να επιβληθεί απαγόρευση.
Το νομικό ζήτημα θα ήταν, μεταξύ άλλων, αν υπάρχει συγκεκριμένη προσβολή του ηθικού δικαιώματος, όπως αλλοίωση του έργου ή προσβολή της προσωπικότητας και της φήμης του δημιουργού, και όχι απλώς αν εκείνος δεν επιθυμεί να ερμηνεύει τα τραγούδια του ένα συγκεκριμένο πρόσωπο.
Αν μια δισκογραφική εταιρεία αγοράσει τα δικαιώματα ενός τραγουδιού, ποιος αποφασίζει πλέον για τη χρήση του; Η εταιρεία ή ο δημιουργός;
Εδώ χρειάζεται προσοχή στη λέξη «αγοράσει». Δεν υπάρχει ένα ενιαίο «δικαίωμα του τραγουδιού». Μπορούν να μεταβιβαστούν ή να αδειοδοτηθούν συγκεκριμένες περιουσιακές εξουσίες, για ορισμένο χρόνο, τρόπο εκμετάλλευσης και επικράτεια. Ακόμη και αν μεταβιβαστεί το περιουσιακό δικαίωμα, το ηθικό δικαίωμα παραμένει στον δημιουργό. Επομένως, η απάντηση εξαρτάται από το τι ακριβώς προβλέπει η σύμβαση.
Όταν μια δισκογραφική εταιρεία αγοράζει τα δικαιώματα ενός τραγουδιού, τι ακριβώς αποκτά;
Μπορεί να αποκτήσει δικαιώματα αναπαραγωγής, διανομής, δημόσιας εκτέλεσης, μετάδοσης, διαδικτυακής εκμετάλλευσης ή αδειοδότησης σε τρίτους, καθώς και συγκεκριμένο συνδυασμό αυτών. Τα δικαιώματα αυτά μπορεί να αποκτηθούν για ορισμένη περίοδο ή για μεγαλύτερη διάρκεια, παγκοσμίως ή για συγκεκριμένες χώρες, με αποκλειστικό ή μη αποκλειστικό χαρακτήρα, ανάλογα με τη συμφωνία και τους περιορισμούς της νομοθεσίας.
Μπορεί ένας δημιουργός που έχει πουλήσει τα δικαιώματα των τραγουδιών του να τα διεκδικήσει ξανά στο μέλλον;
Κατά κανόνα, όχι μονομερώς και μόνο επειδή άλλαξε γνώμη. Αν υπάρχει έγκυρη μεταβίβαση περιουσιακών δικαιωμάτων, αυτή δεσμεύει τα μέρη σύμφωνα με όσα προβλέπει η σύμβαση.
Υπάρχουν, ωστόσο, ειδικές νομικές δυνατότητες σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Για παράδειγμα, ο Ν. 2121/1993 προβλέπει ειδικό δικαίωμα υπαναχώρησης για έργα λόγου ή επιστήμης, όταν αυτό είναι αναγκαίο για την προστασία της προσωπικότητας του δημιουργού λόγω μεταβολής πεποιθήσεων ή περιστάσεων, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και με αποζημίωση.
Τελικά, για να το ξεκαθαρίσουμε: Αν ο Νίκος Καρβέλας αποφάσιζε αύριο ότι δεν θέλει η Άννα Βίσση να τραγουδά καμία από τις επιτυχίες που έχει γράψει για εκείνη, θα μπορούσε νομικά να της το απαγορεύσει;
Ο δημιουργός δεν έχει πάντοτε ένα απόλυτο προσωπικό βέτο πάνω σε κάθε ερμηνεία του τραγουδιού του. Το κρίσιμο είναι ποιος κατέχει ή διαχειρίζεται το συγκεκριμένο περιουσιακό δικαίωμα, τι ακριβώς έχει ανατεθεί στον οργανισμό συλλογικής διαχείρισης, αν υπάρχει ήδη άδεια και αν τίθεται ζήτημα ηθικού δικαιώματος. Το γεγονός ότι κάποιος έγραψε ένα τραγούδι δεν σημαίνει από μόνο του ότι μπορεί οποιαδήποτε στιγμή να απαγορεύσει σε έναν συγκεκριμένο τραγουδιστή να το ερμηνεύει.
Πηγή: skai.gr
